أذکار أذان

فارسی

یکی از برترینِ کارهای شایستهٔ آسان که مسلمان را به پروردگارش، که بزرگ و باشکوه است، نزدیک می‌کند، ذکر است. آیات و احادیث در فضیلت ذکر و دعا و ترغیب به آن‌ها در فضیلت ذکر و دعا و ترغیب به آن‌ها آیات بسیار و احادیث صحیح از رسول الله (صلی الله علیه وسلم) آمده است؛ آنچه را میسر شد یادآور می‌شویم. خدای متعال فرمود: «و قطعاً ذکر خدا بزرگ‌تر است.» و خدای متعال فرمود: «و بامداد و شامگاه او را تسبیح گویید.» و خدای متعال فرمود: «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم، و شکر مرا به جا آورید و ناسپاسی نکنید.» و خدای متعال فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید.» و خدای متعال فرمود: «و مردان و زنانی که خدا را بسیار یاد می‌کنند، خدا برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ آماده کرده است.» و خدای متعال فرمود: «و پروردگارت را بسیار یاد کن و شامگاه و بامداد تسبیح گوی.» و خدای متعال فرمود: «کسانی که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده یاد می‌کنند.» و خدای متعال فرمود: «پس چون مناسک خود را به پایان رساندید، خدا را یاد کنید، همان‌گونه که پدرانتان را یاد می‌کردید، یا بیشتر از آن.» و خدای متعال فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند.» و خدای متعال فرمود: و پروردگارت را در دل خویش با تضرّع و ترس، بدون آواى بلند [در] بامدادان و شامگاهان یاد كن و [از یاد الله] غافل نباش. و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «مثال کسی که پروردگارش را یاد می‌کند و کسی که پروردگارش را یاد نمی‌کند، مثال زنده و مرده است.» و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «آیا شما را از بهترین اعمالتان آگاه نکنم، که نزد پادشاهتان پاکیزه‌ترین و در درجات شما بلندترین است، و برایتان بهتر از انفاق طلا و نقره، و بهتر از آن است که با دشمنتان روبه‌رو شوید و گردن‌هایشان را بزنید و آنان گردن‌های شما را بزنند؟» گفتند: «بله.» فرمود: «ذکر خدای متعال.» و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «خدای متعال می‌فرماید: من نزد گمانِ بندهٔ خود به من هستم، و هنگامی که مرا یاد می‌کند با او هستم. اگر مرا در دل خود یاد کند، او را در نفس خود یاد می‌کنم، و اگر مرا در جمعی یاد کند، او را در جمعی بهتر از آنان یاد می‌کنم. اگر یک وجب به من نزدیک شود، یک ذراع به او نزدیک می‌شوم، و اگر یک ذراع به من نزدیک شود، یک باع به او نزدیک می‌شوم، و اگر پیاده به سوی من بیاید، به سوی او دوان می‌روم. و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هر که در نشستنگاهی بنشیند و در آن خدا را یاد نکند، از جانب خدا زیان و حسرتی بر او خواهد بود، و هر که در خوابگاهی بخوابد و در آن خدا را یاد نکند، زیان و حسرتی بر او خواهد بود.» و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هیچ گروهی در مجلسی ننشینند که در آن خدا را یاد نکنند و بر پیامبرشان درود نفرستند، مگر آنکه آن مجلس برایشان زیان و حسرتی باشد؛ اگر بخواهد عذابشان کند و اگر بخواهد بیامرزدشان.» و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هیچ گروهی از مجلسی که در آن خدا را یاد نکرده‌اند برنمی‌خیزند مگر آنکه از چیزی چون مردار الاغ برخاسته‌اند، و این برایشان حسرت خواهد بود.» فضایل ذکر به روایت امام ابن قیم جوزیه اینکه ذکر شیطان را می‌راند و او را سرکوب و درهم می‌شکند. اینکه ذکر خدای رحمان را، که بزرگ و باشکوه است، خشنود می‌کند. اینکه ذکر اندوه و غم را از دل می‌زداید. اینکه ذکر شادی و سرور و گشایش را برای دل می‌آورد. اینکه ذکر روزی می‌آورد. اینکه ذکر بر ذاکر هیبت و شیرینی و طراوت می‌پوشاند. اینکه ذکر محبت را برای او به ارث می‌گذارد؛ محبتی که روح اسلام و محور آسیاب دین و مدار سعادت و نجات است. خدا برای هر چیزی سببی قرار داده و سبب محبت را مداومت بر ذکر قرار داده است. پس هر که می‌خواهد به محبت خدای بزرگ و باشکوه دست یابد، باید به یاد او مداومت ورزد، زیرا ذکر درس و مرور است، چنان‌که دروازهٔ علم است؛ پس ذکر دروازهٔ محبت و بزرگ‌راه آن و راست‌ترین راهش است. اینکه ذکر مراقبه را برای او به ارث می‌گذارد تا او را به دروازهٔ احسان وارد کند، پس خدا را چنان عبادت می‌کند که گویی او را می‌بیند. برای غافل از ذکر راهی به مقام احسان نیست، چنان‌که برای کسی که نشسته است راهی برای رسیدن به خانه نیست. اینکه ذکر انابه را، که بازگشت به سوی خدای بزرگ و باشکوه است، برای او به ارث می‌گذارد. هرگاه با یاد او بیشتر به سوی او بازگردد، این بازگشت قلبی به سوی او را در همهٔ حالاتش برای او به ارث می‌گذارد، پس خدای بزرگ و باشکوه پناه و تکیه‌گاه و پناهگاه و ملجأ و قبلهٔ دل او و جای گریزش هنگام مصیبت‌ها و بلاها باقی می‌ماند. اینکه ذکر هیبت پروردگارش، که بزرگ و باشکوه است، و بزرگداشت او را برای او به ارث می‌گذارد، به سبب چیرگی شدید آن بر دل او و حضورش با خدای متعال، برخلاف غافل، زیرا پردهٔ هیبت در دل او نازک است. اینکه ذکر یاد کردنِ خدای متعال از او را برای او به ارث می‌گذارد، چنان‌که خدای متعال فرمود: («پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم»). و اگر در ذکر جز همین یک چیز نبود، برای فضیلت و شرف کافی بود. و در آنچه از پروردگارش، که پربرکت و متعال است، روایت می‌کند فرمود: («هر که مرا در دل خود یاد کند، او را در نفس خود یاد می‌کنم، و هر که مرا در جمعی یاد کند، او را در جمعی بهتر از آنان یاد می‌کنم»). بخاری و مسلم روایت کرده‌اند. اینکه ذکر خطاها را فرو می‌ریزد و از میان می‌برد، زیرا از بزرگ‌ترین نیکی‌هاست و نیکی‌ها بدی‌ها را از میان می‌برند. اینکه ذکر وحشت میان بنده و پروردگارش، که پربرکت و متعال است، را می‌زداید، زیرا میان غافل و خدای بزرگ و باشکوه وحشتی است که جز با ذکر برطرف نمی‌شود. اینکه بنده چون در آسایش با یاد خدای متعال خود را به او بشناساند، خدا او را در سختی می‌شناسد. اثری آمده است که معنایش این است که چون بندهٔ فرمان‌بردارِ یادکنندهٔ خدای متعال را سختی‌ای برسد یا از خدای متعال حاجتی بخواهد، فرشتگان می‌گویند: «پروردگارا، صدایی آشنا از بنده‌ای آشنا.» و غافلِ روی‌گردان از خدای بزرگ و باشکوه چون او را بخواند و از او درخواست کند، فرشتگان می‌گویند: «پروردگارا، صدایی ناآشنا از بنده‌ای ناآشنا.» – و حدیث ابن عباس: «در آسایش خدا را بشناس تا تو را در سختی بشناسد.» – امام احمد روایت کرده است. اینکه ذکر از عذاب خدای متعال نجات می‌دهد، چنان‌که معاذ (رضی الله عنه) گفت و به‌صورت مرفوع نیز روایت می‌شود: («فرزند آدم عملی انجام نداد که از عذاب خدای بزرگ و باشکوه بیشتر از ذکر خدای متعال نجات دهد»). احمد و مالک و ابن ماجه و ترمذی روایت کرده‌اند. اینکه ذکر سبب نزول آرامش و فراگرفتنِ رحمت و در میان گرفتنِ فرشتگان ذاکر را است، چنان‌که پیامبر (صلی الله علیه وسلم) خبر داده است. – حدیث: («هیچ گروهی نمی‌نشینند که خدا را یاد کنند مگر آنکه فرشتگان آنان را در میان می‌گیرند و رحمت آنان را فرامی‌گیرد و آرامش بر آنان نازل می‌شود و خدا آنان را نزد کسانی که نزد اوست یاد می‌کند»). مسلم روایت کرده است. اینکه ذکر سبب مشغول شدن زبان از غیبت و سخن‌چینی و دروغ و فحش و باطل است. زیرا بنده ناگزیر باید سخن بگوید؛ اگر به ذکر خدای متعال و یادآوری فرمان‌های او سخن نگوید، به این حرام‌ها یا بخشی از آن‌ها سخن می‌گوید، و هیچ راهی برای سلامت از آن‌ها جز با ذکر خدای متعال نیست، و مشاهده و تجربه بر این گواهند. هر که زبانش را به ذکر خدا عادت دهد، زبانش را از باطل و بیهوده‌گویی نگه داشته است، و هر که زبانش از ذکر خدای متعال خشک شود، به هر باطل و بیهوده و فحشی تر می‌شود، و هیچ نیرو و توانی نیست مگر به خدا. اینکه ذکر بنده را از حسرت روز قیامت ایمن می‌کند، زیرا هر مجلسی که بنده در آن پروردگارش، که متعال است، را یاد نکند، در روز قیامت برای او حسرت و زیان خواهد بود. اینکه ذکر آسان‌ترین عبادات است، با آنکه از بزرگ‌ترین و برترین آن‌هاست، زیرا حرکت زبان سبک‌ترین و آسان‌ترین حرکت اندام‌هاست. اگر عضوی از انسان در شبانه‌روز به اندازهٔ حرکت زبانش حرکت کند، بسیار بر او دشوار می‌شود، بلکه نمی‌تواند. و در حدیث آمده است: («دو کلمه که بر زبان سبک، در ترازو سنگین و نزد رحمان محبوب‌اند: سبحان الله و بحمده، سبحان الله العظیم»). اینکه ذکر نهال بهشت است. در ترمذی از حدیث ابوالزبیر از جابر از پیامبر آمده که فرمود: («هر که بگوید: خدا را به پاکی و ستایش یاد می‌کنم، برایش نخلی در بهشت کاشته می‌شود»). ترمذی گفت: حدیثی حسن صحیح است، و البانی آن را در صحیح الجامع صحیح دانسته است – ۶۴۲۹. اینکه عطا و فضلی که بر ذکر مترتب شده بر کارهای دیگر مترتب نشده است. در دو صحیح از ابوهریره (رضی الله عنه) آمده که رسول الله فرمود: («هر که در یک روز صد بار بگوید: هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست، شریکی ندارد، فرمانروایی از آنِ اوست و ستایش از آنِ اوست و او بر هر چیزی تواناست، برای او معادلِ آزاد کردن ده برده خواهد بود و برایش صد نیکی نوشته می‌شود و صد بدی از او محو می‌شود و آن روز تا شب برایش پناهی از شیطان است، و هیچ‌کس بهتر از آنچه او آورده نمی‌آورد، مگر مردی که بیش از آن عمل کرده باشد. و هر که در یک روز صد بار بگوید: خدا را به پاکی و ستایش یاد می‌کنم، گناهانش فرو می‌ریزد، هرچند چون کف دریا باشد»). و در صحیح مسلم از ابوهریره آمده که گفت: رسول الله فرمود: («اینکه بگویم: پاک است خدا، ستایش خدا راست، هیچ معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ‌تر است، نزد من از هر چیزی که خورشید بر آن می‌تابد محبوب‌تر است»). اینکه مداومت بر ذکر پروردگار، که پربرکت و متعال است، از فراموش کردن او ایمنی می‌دهد، که سبب بدبختی بنده در زندگی و بازگشتگاهش است، زیرا فراموش کردن پروردگار، که پاک و متعال است، فراموش کردن خود و مصالح خود را به دنبال دارد. خدای متعال فرمود: و مانند کسانی نباشید که الله را فراموش کردند، و الله [نیز] آنان را دچار خودفراموشی ساخت. آنها [بدکار و] نافرمانند. و چون بنده خود را فراموش کند، از مصالح خود روی برمی‌گرداند و آن‌ها را فراموش می‌کند و از آن‌ها غافل می‌شود، پس ناگزیر تباه و فاسد می‌شوند. پس هر که خدای متعال را فراموش کند، خدا او را در دنیا خودش را از یاد می‌برد و در عذاب روز قیامت او را فراموش می‌کند. خدای متعال فرمود: و کسی‌ که از یاد من رویگردان شود، یقیناً زندگی سختی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا برمی‌انگیزیم. وی می‌گوید: «پروردگارا، چرا مرا نابینا برانگیختی؛ حال آنکه [در دنیا] بینا بودم؟» [الله] می‌فرماید: «همان طور كه آیات ما بر تو آمد و آنها را به فراموشى سپردى، امروز تو [نیز] به همان صورت فراموش مى‌شوى». یعنی در عذاب فراموش می‌شوی، چنان‌که آیات مرا فراموش کردی، پس آن‌ها را یاد نکردی و بدان‌ها عمل نکردی. اینکه ذکر برای ذاکر در دنیا نور است و در قبرش نور است و در بازگشتگاهش نور است که بر صراط پیشاپیش او می‌دود. دل‌ها و قبرها با چیزی چون ذکر خدای متعال روشن نمی‌شوند. خدای متعال فرمود: («آیا کسی که مرده بود و او را زنده کردیم و برایش نوری قرار دادیم که با آن در میان مردم راه می‌رود، چون کسی است که در تاریکی‌هاست و از آن بیرون‌آمدنی نیست؟»). اولی مؤمنی است که با ایمان به خدا و محبت و معرفت و ذکر او روشن شده، و دیگری غافل از خدای متعال است که از ذکر و محبت او روی گردانده است. همهٔ کار و همهٔ رستگاری در نور است و همهٔ بدبختی در از دست دادن آن. اینکه ذکر پراکنده را گرد می‌آورد و گردآمده را پراکنده می‌کند و دور را نزدیک و نزدیک را دور می‌سازد. اینکه در دل سختی‌ای است که جز ذکر خدای متعال آن را آب نمی‌کند، پس شایسته است که بنده سختی دلش را با ذکر خدای متعال درمان کند. حماد بن زید از معلی بن زیاد نقل کرد که مردی به حسن گفت: «ای ابوسعید، از سختی دلم به تو شکایت می‌کنم.» گفت: «آن را با ذکر آب کن.» و این از آن روست که هرچه غفلت در دل شدیدتر شود، سختی آن شدیدتر می‌شود؛ پس چون خدای متعال یاد شود، آن سختی آب می‌شود، چنان‌که سرب در آتش آب می‌شود. پس چون سختی دل‌ها با چیزی چون ذکر خدای بزرگ و باشکوه آب شد. اینکه ذکر درود خدای بزرگ و باشکوه و فرشتگانش را بر ذاکر واجب می‌کند، و کسی که خدای متعال و فرشتگانش بر او درود فرستند، به تمام معنا رستگار شده و به تمام معنا کامیاب گشته است. خدای پاک و متعال فرمود: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، الله را بسیار یاد کنید و بامداد و شامگاه او را به پاکی بستایید. اوست که بر شما درود [و رحمت] می‌فرستد و فرشتگانش [نیز دعایتان می‌کنند] تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد و [الله] همواره نسبت به مؤمنان مهربان است. اینکه مجالس ذکر مجالس فرشتگان است. از مجالس دنیا برای آنان مجلسی نیست جز مجلسی که در آن خدای متعال یاد شود، چنان‌که این دو (بخاری و مسلم) در دو صحیح از حدیث اعمش از ابوصالح از ابوهریره روایت کرده‌اند؛ رسول الله فرمود: («خدا را فرشتگانی است جدا از نویسندگان اعمال مردم، که در راه‌ها می‌گردند و اهل ذکر را می‌جویند. چون گروهی را بیابند که خدای متعال را یاد می‌کنند، یکدیگر را صدا می‌زنند: "بیایید به سوی نیاز خود." فرمود: پس آنان را با بال‌های خود تا آسمان دنیا در میان می‌گیرند. سپس پروردگارشان، که متعال است، از آنان می‌پرسد، در حالی که او به آنان داناتر است: "بندگان من چه می‌گویند؟" فرمود: می‌گویند: "تو را تسبیح می‌گویند و تو را بزرگ می‌دارند و تو را ستایش می‌کنند." فرمود: می‌گوید: "آیا مرا دیده‌اند؟" فرمود: می‌گویند: "نه، به خدا سوگند، تو را ندیده‌اند." فرمود: می‌گوید: "اگر مرا می‌دیدند چه؟" فرمود: می‌گویند: "اگر تو را می‌دیدند، در عبادت تو سخت‌کوش‌تر و در ستایش و بزرگداشت تو سخت‌کوش‌تر و در تسبیح تو بیشتر می‌بودند." فرمود: می‌گوید: "از من چه می‌خواهند؟" فرمود: می‌گویند: "از تو بهشت را می‌خواهند." فرمود: می‌گوید: "آیا آن را دیده‌اند؟" فرمود: می‌گویند: "نه، به خدا سوگند، پروردگارا، آن را ندیده‌اند." فرمود: می‌گوید: "اگر آن را می‌دیدند چه؟" فرمود: می‌گویند: "اگر آن را می‌دیدند، بر آن حریص‌تر و در طلبش سخت‌کوش‌تر و در آن مشتاق‌تر می‌بودند." می‌گوید: "از چه پناه می‌برند؟" فرمود: می‌گویند: "از آتش." فرمود: می‌گوید: "آیا آن را دیده‌اند؟" فرمود: می‌گویند: "نه، به خدا سوگند، پروردگارا، آن را ندیده‌اند." فرمود: می‌گوید: "اگر آن را می‌دیدند چه؟" فرمود: می‌گویند: "اگر آن را می‌دیدند، در گریز از آن سخت‌تر و از آن ترسان‌تر می‌بودند." فرمود: می‌گوید: "شما را گواه می‌گیرم که آنان را آمرزیدم." فرشته‌ای از فرشتگان می‌گوید: "فلانی در میان آنان است که از آنان نیست، تنها برای حاجتی آمده است." فرمود: "آنان هم‌نشینانی‌اند که هم‌نشینشان بدبخت نمی‌شود."») این از برکت آنان بر خودشان و هم‌نشینشان است؛ پس از سخن او («و مرا هر جا که باشم پربرکت گردانید») بهره‌ای دارند. مؤمن چنین است: هر جا فرود آید پربرکت است، و فاجر هر جا فرود آید شوم است. پس مجالس ذکر مجالس فرشتگان است و مجالس غفلت مجالس شیاطین، و هر چیزی به همانند و همسان خود نسبت داده می‌شود، و هر کس به سوی آنچه با او سازگار است می‌رود. اینکه خدای بزرگ و باشکوه بر ذاکران نزد فرشتگانش مباهات می‌کند، چنان‌که مسلم در صحیحش از ابوسعید خدری روایت کرد که گفت: معاویه بر حلقه‌ای در مسجد درآمد و گفت: «چه چیز شما را نشانده است؟» گفتند: «نشسته‌ایم تا خدای متعال را یاد کنیم.» گفت: «به خدا سوگند، جز این چیزی شما را ننشانده است؟» گفتند: «به خدا سوگند، جز این چیزی ما را ننشانده است.» گفت: «من از روی تهمت به شما سوگند ندادم، و هیچ‌کس هم‌پایهٔ من نزد رسول الله کم‌حدیث‌تر از من از او نبوده است. رسول الله بر حلقه‌ای از یارانش درآمد و فرمود: ("چه چیز شما را نشانده است؟" گفتند: "نشسته‌ایم تا خدای متعال را یاد کنیم و او را بر آنکه ما را به اسلام هدایت کرد و به وسیلهٔ تو بر ما منت نهاد، ستایش کنیم." فرمود: "به خدا سوگند، جز این چیزی شما را ننشانده است؟" گفتند: "به خدا سوگند، جز این چیزی ما را ننشانده است." فرمود: "من از روی تهمت به شما سوگند ندادم، ولی جبرئیل نزد من آمد و خبر داد که خدای پربرکت و متعال بر شما نزد فرشتگان مباهات می‌کند")». این مباهات از پروردگار پربرکت و متعال دلیل بر شرافت ذکر نزد او و دوست داشتن آن از سوی او است، و اینکه ذکر بر دیگر اعمال برتری دارد. اینکه همهٔ اعمال تنها برای برپا داشتن ذکر خدای متعال تشریع شده‌اند و مقصود از آن‌ها به دست آوردن ذکر خدای متعال است. خدای پاک و متعال فرمود: («و نماز را برای یاد من برپا دار»). اینکه ذکر خدای بزرگ و باشکوه دشوار را آسان و سخت را سهل و رنج‌ها را سبک می‌کند. خدای بزرگ و باشکوه بر هیچ دشواری یاد نشد جز آنکه آسان شد، و بر هیچ سختی جز آنکه سهل شد، و بر هیچ رنجی جز آنکه سبک شد، و بر هیچ شدتی جز آنکه برطرف شد، و بر هیچ اندوهی جز آنکه گشوده شد؛ پس ذکر خدای متعال گشایش پس از سختی و آسانی پس از دشواری و گشایش پس از غم و اندوه است. این را روشن می‌کند: اینکه بسیار یاد کردن خدای بزرگ و باشکوه ایمنی از نفاق است، زیرا منافقان خدای بزرگ و باشکوه را کم یاد می‌کنند. خدای بزرگ و باشکوه دربارهٔ منافقان فرمود: («و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند»)، و کعب گفت: «هر که خدای بزرگ و باشکوه را بسیار یاد کند، از نفاق بری است.» و از این رو، و خدا داناتر است، خدای متعال سورهٔ منافقون را با این سخن متعالش به پایان برد: ای کسانی که ایمان آورده‌‌اید، اموال و فرزندانتان شما را از یادِ الله غافل نکند؛ و هر ‌کس که چنین کند، آنان زیانکارانند. زیرا در آن هشداری است از فتنهٔ منافقانی که از ذکر خدای بزرگ و باشکوه غافل شدند و در نفاق افتادند.

ترجمهٔ ماشینی

فارسی

معنای دعا دعا آن است که دعاکننده چیزی را بخواهد که برایش سودمند است و زیانش را برطرف می‌کند؛ و حقیقت آن آشکار کردن نیاز به الله و بیزاری از هر نیرو و توانی است. دعا نشانهٔ بندگی و احساس خواری انسان است، و در آن معنای ستایش الله عزیز و جلیل و نسبت دادن بخشش و کرم به اوست. دعا اطاعت از الله و گردن نهادن به فرمان اوست الله متعال فرمود: پروردگارتان فرمود: «مرا به دعا بخوانید، تا [دعای] شما را اجابت کنم. کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم وارد می‌شوند». [سوره غافر: آیه 60] دعا عبادت است او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «دعا همان عبادت است.» [ترمذی و ابن ماجه روایت کرده‌اند و البانی آن را صحیح دانسته است] دعا گرامی‌ترین چیز نزد الله متعال است او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «نزد الله متعال چیزی گرامی‌تر از دعا نیست.» [احمد و بخاری و ابن ماجه و ترمذی و حاکم روایت کرده‌اند و حاکم آن را صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده است] دعا سبب دور شدن خشم الله است او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هر که از الله نخواهد، الله بر او خشم می‌گیرد.» [ترمذی و ابن ماجه روایت کرده‌اند؛ حاکم آن را صحیح دانسته و ذهبی با او موافقت کرده و البانی آن را حسن دانسته است] دعا رهایی از ناتوانی و نشانهٔ زیرکی است او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «ناتوان‌ترین مردم کسی است که از دعا ناتوان باشد، و بخیل‌ترین مردم کسی است که در سلام دادن بخل ورزد.» [ابن حبان روایت کرده و البانی آن را صحیح دانسته است] دعا سبب برداشته شدن بلاست او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هر کس از شما که درِ دعا برایش گشوده شود، درهای رحمت برایش گشوده شده است. و از الله چیزی خواسته نشده است، یعنی چیزی که نزد او محبوب‌تر باشد، از اینکه از او عافیت خواسته شود.» و رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «همانا دعا هم برای آنچه نازل شده و هم برای آنچه نازل نشده سودمند است. پس ای بندگان الله، دعا را بر خود لازم بدانید.» [ترمذی روایت کرده و البانی آن را حسن دانسته است] دعاکننده در معیت الله است رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «الله عزیز و جلیل می‌فرماید: من نزد گمان بندهٔ خود به من هستم، و هنگامی که مرا بخواند با او هستم.» [مسلم روایت کرده است] فضیلت دعا در سجده او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «نزدیک‌ترین حالتی که بنده به پروردگار عزیز و جلیلش دارد، هنگامی است که در سجده است؛ پس بسیار دعا کنید.» [مسلم روایت کرده است] فضیلت دعا در شب او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «همانا در شب ساعتی است که هیچ مرد مسلمانی با آن برخورد نمی‌کند که از الله متعال چیزی از امور دنیا و آخرت بخواهد مگر آنکه آن را به او می‌دهد؛ و این هر شب هست.» [مسلم روایت کرده است] فضیلت دعا برای مسلمانان در غیاب آنان او (صلی الله علیه وسلم) فرمود: «هیچ بندهٔ مسلمانی برای برادرش در غیاب او دعا نمی‌کند مگر آنکه فرشته می‌گوید: و برای تو نیز مانند آن.» [مسلم روایت کرده است]

ترجمهٔ ماشینی